Tekstvak:  ISP - Bode

 


V

 

E

 

R

 

S

 

L

 

A

 

A

 

F

 

D 

 

 

2

 

0

 

0

 

4

 

Afzal Siddique bij verkiezingsbijeenkomst (foto Afzal zelf)

 

SAMEN MEER GEWICHT IN DE SCHAAL

 

 

 

Afz.      Stichting InformatieSteunPunt in de 1e lijn ggz -ISP-

            Postbus 475

            2000 AL  HAARLEM

            Kantoor: Zijlvest 25 a Haarlem na 19 febr. '04: Volharingstraat 2. te Haarlem

Telefoon 1:  023 – 534 22 06

Telefoon 2:  023 – 540 20 30 (Persoonsgebonden Budget)

Fax:               023 – 535 98 39

E-mail:           info@informatiesteunpunt.nl

Website:       www.informatiesteunpunt.nl

Mobiel:         06 – 181 93 261  /  06 – 504 86 221

 

Tekstvak: Jaargang 5. 4.	 winter 2003 2003




Colofon

Tekstvak: Inhoudsopgave 
Adres				 	  1
Colofon / Van de redactie		  2
Infocentrum Zelfhulp			  3
Mannen en Drank			  3
Anabolen				  4
Stichting Sexverslaving		  4
Tabak					  5
Slaap- en Kalmering			  5
Workaholic				  5
Vetzucht				  6
Zucht naar zoet			  7
Gokken				  7
Internetverslaving			  8
Cannabis				  9
Commentaar				10
Arbeid en Psychiatrie / H.V.		10
Brief Minister Hoogervorst		11
De ISP-bode is een uitgave van Stichting InformatieSteunPunt in de eerstelijns ggz (ISP) te Haarlem.  Het is een kwartaalblad dat voor dit jaar ter oriëntatie kosteloos wordt verspreid onder cliënten, instellingen en cliënten-organisaties. De ISP-werkgroep draagt zorg voor de redactie van dit blad.

De oplage is 750 exemplaren.

Foto’s: Afzal, Martien, Ferdinand en anderen (internet)

De redactie bestaat uit: Ferdinand Meijer, Niek Dukker, Ton de Vries en Martien Luijcks.

De stichting ISP wordt geleid door het bestuur bestaande uit: Ton de Vries, voorzitter en Karel van Broekhoven, penningmeester.

 

Van de Redactie

Voor u ligt de vierde uitgave van de ISP-bode winter 2003. Dit vierde nummer is eigenlijk tevens een 'inswinger' voor 2004. De redactie beschouwt 2003 als een periode waarin plaats werd genomen in de startblokken, teneinde bij de vernieuwing van de gezondheidszorg een goede sprint te kunnen maken. Van de nieuwe plannen die de regering Balkenende II heeft gepresteerd, hebt u uitvoerig kunnen lezen in de voorafgaande ISP-bodes van 2003. Dat 2004 een jaar zal zijn met ingrijpende veranderingen resp. vernieuwingen, vooral op het gebied van Sociale Zekerheid en Gezondheidszorg, is inmiddels wel iedereen (met pijn) duidelijk geworden. Zoals bekend en mogelijk ook door u ervaren, probeert de redactie van de ISP-bode in het signaleren hierop vooruit te lopen. Om in dit verband een beeldspraak te gebruiken willen wij het liefst voor de wagen uitlopen, op z'n minst op de bok zitten, en er zeker niet achteraan hobbelen.  Het probleem bij de redactie is nu: hoe vinden wij gemeenschappelijke handvaten om, vanuit de gezamenlijkheid, de veranderingen in beeld te houden. Rond deze beelden behoren o.a. verslaving (waarbij inbegrepen: overlast), inkomen en werk. Ons inziens kunnen wij alleen vanuit een grote onderlinge betrokkenheid, dingen aanpakken. Wij denken dat wij hierbij het beste de term "Lotgenotenbundeling" kunnen hanteren, waarbij wij in wezen allemaal in hetzelfde Maatschappelijke Schip zitten.  De oude leus: Vrijheid (in creativiteit), Gelijkheid (voor de wet) en Broederschap (in de samenwerking) kan wellicht steun geven.

Het eerste schot dat wij hiervoor lossen is, schrikt u niet: WIJ ZIJN ALLEMAAL VERSLAAFD. Aan het begrip verslaving kennen wij in dit verband geen grenzen toe. Wij noemen hierbij:  Alcohol, Gokken, Internet, Drugs, Sex, Werk, Medicijnen (w.o. maag-, slaap- en kalmeringsmiddelen om maar te zwijgen van het toenemend gebruik van anti-depressiva), Koffie, Tabak, Zoet en tenslotte Vetzucht (alles geplukt van Internet met hulp van Michiel Reuvers). Wij zijn ons bewust dat deze lijst nog onvolledig is en houden ons aanbevolen voor aanvullingen uwerzijds. Ook een zgn. 'gebruiker', die niet buiten z'n "gewoonte" kan, vallen bij ons onder het kenmerk "verslaafd". Wij hopen hiermee een bijdrage te leveren aan de vermindering van de discriminatie, de bevordering van de samenwerking, o.a. via Zelfhulp en het beheersen van de Kosten en Baten.

Het tweede schot gaat uit van de ontschotting! Dit komt naar voren in ons Commentaar.

Het derde schot gaat uit van de kracht van preventie door een voorrangsregeling voor de eerstelijns ggz. Zie hiervoor: Brief aan minister Hoogervorst.

Met deze drie "salvo's" willen wij bereiken dat de betrokkenheid van de burger bij het maatschappelijke gebeuren wordt bevorderd en tevens dat er goed gebruik wordt gemaakt van de aanwezige restcapaciteiten van een ieder. Al met al wellicht een duidelijke (h)erkenning voor alle lotgenoten en een stimulans om te komen tot lotgenotenbundeling.

Koffieverslaving:

Proost !

 
Hierbij willen wij aankondigen dat het ISP ook niet ontkomt aan de veranderingen. Wij kunnen daarom melden dat wij per 20 februari 2004 zullen verhuizen naar de Volhardingsstraat 2  te Haarlem, samen met diverse organisaties van het Basishuis (Stichting Non-Profit-organisaties); dit mede dankzij de gewaardeerde bijdrage van de Gemeente Haarlem. Ook willen we van hier onze lotgenoot Matthijs van der Haar een spoedig herstel toewensen. Tenslotte wensen wij u een voorspoedig, gezond en kritisch 2004 toe, met alle hens aan dek.


Foto Ferdinand

 

 

 

Informatiecentrum zelfhulp verslavingen

Ruim zesduizend mensen in ons land nemen deel aan zelfhulpgroepen voor verslaafden of familie van verslaafden. Het gaat bijvoorbeeld om groepen van Anonieme Alcoholisten, Al-Anon (familie van alcoholisten), AGOG (voor gokkers en hun omgeving), LSOVD (ouders van drugsgebruikers) en de Stichting Zelfhelp (meerdere verslavingen). Onderzoeken laten positieve effecten van deze groepen zien. Na en naast professionele behandeling bieden de groepen steun bij het herstelproces en het voorkomen van een langdurige terugval. Familieleden worden gesteund in het oplossen van problemen die het leven met een verslaafde voortbrengt. Ook lijken de zelfhulpgroepen een nuttige aanvulling op de professionele zorg. Samenwerking tussen beide ligt voor de hand, maar gebeurt in ons land nog maar op beperkte schaal.
Dit was aanleiding voor het ministerie van VWS het Trimbos-instituut subsidie te geven voor het opzetten van een Informatie- en Ontwikkelingscentrum 'Zelfhulpgroepen en Verslavingen'. Een centrum met als doelstelling: het bevorderen van de toegang tot zelfhulpgroepen. Gestreefd wordt naar een grotere bekendheid van zelfhulpgroepen bij potentiële deelnemers. Een ander streven is om zelfhulpgroepen en verslavingszorg evenals andere verwijzers zoals bijvoorbeeld huisartsen, beter op elkaar te laten aansluiten.
Concrete activiteiten van het centrum zijn onder andere: het bevorderen van onderlinge contacten tussen de groepen; ontwikkeling en implementatie van vormen van samenwerking tussen verslavingszorg en zelfhulpgroepen; uitgave van een digitale nieuwsbrief; opbouwen en onderhouden

    Volhardingstraat     van een databank met onder andere gegevens over effectiviteit van de groepen, samenwerkingsmodellen en informatie over de groepen in ons land. Ook zal het centrum een vraagbaak zijn voor de verschillende partijen in het veld. Voorgenomen activiteiten zijn onder andere informatievoorziening via de website van het Trimbos-instituut en landelijke en regionale campagnes om zelfhulpgroepen bij verwijzers meer bekendheid te geven.
Voor een abonnement op de digitale nieuwsbrief kunt u zich opgeven bij Renata Kolk van het Trimbos-instituut. De eerste nieuwsbrief zal in januari verschijnen.

 

Zie: www.trimbos.nl

Karel Geelen kgeelen@trimbos.nl

Renata Kolk rkolk@trimbos.nl

Vooral mannen worstelen met drankprobleem

NH Dagblad 27 juni 2003
Uit een onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat acht procent van de Nederlanders tussen 18 en 65 jaar problemen hebben met alcohol. Het gaat volgens het onderzoeksinstituut bij circa 400.000 mensen om alcoholmisbruik en bij 325.000 mensen om alcoholverslaving.
Het instituut baseert de gegevens op drie jaar durend onderzoek onder 7000 mensen. Het onderzoek ‘Bovenmatig drinken in Nederland kwam voort uit de wens om het gebruik van alcohol en drugs systematischer in kaart te brengen.

Vrouwen
Uit het onderzoek blijkt dat het overmatig alcoholgebruik in Nederland een fors probleem is en dat mannen en jonge mensen er het meest vatbaar voor zijn. Maar ook vrouwen met een hogere opleiding zijn naar verhouding vaker verslaafd. Verslaving komt verder vaker voor in de grote steden dan op het platteland.

Daarnaast komen stemmingsproblemen en angststoornissen bij verslaafden vaker voor dan bij niet-verslaafden. Zo blijkt uit het onderzoek. Het is overigens voor het eerst dat de relatie tussen alcoholgebruik en psychische problemen is onderzocht.
Onderzoeker R. de Graaf noemt het opmerkelijk dat bij de vrouwen (1,5 procent) het veelal gaat om hoger opgeleiden. “Wij denken dat het komt omdat hoger opgeleide vrouwen meestal niet in een vast stramien zitten zoals huisvrouwen,” zegt hij. “Het zijn vrouwen met een druk sociaal leven die in de kroeg komen en thuis veel vriendinnen op bezoek krijgen.”
Alcoholmisbruik en alcoholverslaving zijn in de psychiatrische wereld twee verschillende diagnoses. Bij alcoholmisbruik wordt in een keer bovenmatig veel gedronken en stapt de drinker vervolgens toch achter het stuur of vernielt hij iets. Bij een alcoholverslaving drinkt de verslaafde dagelijks meer dan goed is en vaak ook de hele dag door. De Graaf zegt voorts dat meer mensen in de grote stad dan op het platteland verslaafd zijn. “De sociale controle in de steden is minder groot.”

De combinatie van alcohol en psychische problemen heeft een forse uitwerking op het leven van de drinker. De alcoholist kan vaak slecht opschieten met anderen, functioneert lichamelijk slecht en zit vaker ziek thuis. Verslaafde vrouwen maken vaker dan mannen, gebruik van professionele zorg, maar geven ook vaker aan dat de hulpverlening niet goed genoeg is.

Anabolengebruik is opstap voor verslaving aan heroďne

                   Foto: www.drugsno.com

Een grote groep verslaafden van opiaten heeft eerst anabole steroďden gebruikt. Dat zegt de Amerikaanse 'bodybuildingpsychiater' Harrison Pope in zijn laatste publicatie. Pope denkt dat het anabolengebruik kan dienen als opstapje voor serieuze verslaving.

In het onderzoek, dat binnenkort verschijnt in de Journal of Clinical Psychiatry, kijken Pope en zijn medewerkers naar 223 mensen die in een centrum worden behandeld voor hun verslaving aan alcohol, coke of opiaten.

Bij de ex-gebruikers van opiaten - heroďne, Nubain, maar ook pijnstillers als Percocet en OxyContin - bleek er sprake van een verband met het gebruik van spierversterkers. Een kwart van de 88 afkickende opiaatverslaafden had in het verleden wel eens anabolen gebruikt. Bij de alcoholverslaafden was dat maar vijf procent.

De studie geeft een aantal aanwijzingen over de aard van het verband. Van de 24 anabolengebruikers die later opiaten ging gebruiken waren er zeven die hun eerste opiaten van hun anabolendealer hadden gekocht. Achttien gebruikers hadden zich daarnaast op de sportschool leren injecteren.

Pope denkt echter dat er meer aan de hand is. Hij gelooft dat het gebruik van anabolen de hersenen verandert, zodat die gevoeliger worden voor harddrugs.

   Foto: Steve Lewis      Een andere mogelijkheid, zegt Pope, is dat bodybuilders misschien psychologische eigenschappen hebben waardoor ze sneller verslaafd raken.

http://www.ergogenics.org

Stichting Nationaal Preventie en Informatie Bureau Seksverslaving


Seksverslaving is een ernstige aandoening waar veel mensen in stilte aan lijden. In Nederland is nog vrijwel niks bekend over deze ziekte. Mensen die aan seksverslaving lijden kunnen nergens terecht voor professionele hulp en behandeling omdat ook de hulpverlening nog niet is ingespeeld op deze problematiek. Ontkenning van de verslaving is een groot probleem voor mensen die proberen steun te vinden. Openheid en informatie zijn daarom van groot belang.


De Stichting Nationaal Preventie en Informatie Bureau Seksverslaving is een zelfhulporganisatie die het doel heeft te werken aan bewustwording, herkenning en erkenning van seksverslaving in Nederland. De mensen die werkzaam zijn voor het bureau zijn herstellende seksverslaafden. Een aantal van hen is tevens hulpverlener van beroep. Samen leveren zij op vrijwillige basis een bijdrage leveren aan de doelstellingen van de stichting. De stichting wordt geleid door een bestuur wat intensief samenwerkt met adviseurs uit het veld.

Wij proberen met onze organisatie genuanceerde, concrete informatie aan te bieden met betrekking tot de aard en omvang van de ziekte en haar consequenties voor individuen, gezinnen en de samenleving in algemene zin. Tevens proberen wij mensen die lijden aan seksverslaving, of te maken hebben met een seksverslaafde in hun omgeving of werk, adequaat te ondersteunen door middel van informatie, advies en door hen daadwerkelijk steun te geven door gesprekken en begeleiding.            door Betty Bowers


Voor het hulpaanbod kunt u kijken op de site van de praktijk
"mens onder Mensen".

TABAK

 

Volgens wetenschappers bestaan er twee soorten verslaving: lichamelijke verslaving en geestelijke verslaving. Rokers zijn meestal en lichamelijk en geestelijk verslaafd.

Lichamelijke verslaving
Rokers zijn lichamelijk verslaafd aan nicotine. Dat betekent dat het lichaam van een roker een sterke behoefte heeft aan die nicotine. Wanneer er niet genoeg nicotine in het lichaam zit, krijgt de roker ontwenningsverschijnselen. Die ontwenningsverschijnselen kunnen bij iedereen verschillend zijn. Rokers hebben vaak last van
één of meerdere van de  onderstaande ontwenningsverschijnselen:

prikkelbaar 
  

rusteloos      

angstig        

last van slapenloosheid

concentratieproblemen

Ontwenningsverschijnselen zijn niet gevaarlijk, maar zorgen er vaak voor dat mensen zich heel rot voelen. Om de ontwenningsverschijnselen te laten stoppen, gaat de roker roken. Zo neemt hij weer voldoende nicotine in zijn lichaam.

 

Geestelijke verslaving
Geestelijk verslaafd zijn heeft niets te maken met de nicotinebehoefte van het lichaam, maar met de gewoonte van het roken. Mensen roken namelijk vaak op vaste momenten of om een bepaalde reden.

 

Kuna-woman smoking a pipe (Steve Lewis)

 

Voorbeelden van momenten waarop veel mensen roken:
*
's Ochtends als ze wakker worden

* Tijdens pauzes

* Na het eten

* Op feestjes

Slaap en kalmeringsmiddelen in het kort

 

Slaap- en kalmeringsmiddelen helpen bij onrust, angst en slaapproblemen. Ze lossen geen problemen op, maar verdoezelen ze. Slaap- en kalmeringsmiddelen worden door artsen voorgeschreven. De middelen die tegenwoordig het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam 'benzodiazepines'. Bekende merknamen zijn: Noctamid, Valium, Mogadon, Dalmadorm, Normison, Rohypnol, Seresta en Temesta. Bekende stofnamen zijn Diazepam en Oxazepam

 

- Verslavend? Zowel geestelijk als lichamelijk. Afhankelijkheid kan snel optreden en zeer groot zijn, met name geestelijk.

- Steeds meer nodig voor zelfde effect? Ja.

- Effecten korte termijn: Ontspanning, sufheid, onverschilligheid, zelfoverschatting, afname concentratie- en reactievermogen (gevaarlijk in verkeer).

- Gevolgen lange termijn: Gewichtstoename, traagheid, soms spierzwakte.

 

Belangrijk: Combinatie met alcohol is gevaarlijk.

 

Workaholic

Al de arbeid des mensen is voor zijn mond,
nochtans
wordt de begeerlijkheid niet vervuld.
Wat is dan al het werk dat je daags verslond
slechts gaand in ’s werelds arme kleed gehuld?

Lisa

druk, druk, druk


DINSDAG 23:29 21/12/99 TondeM
Ik geloof dat er twee soorten mensen zijn die je workaholic zou kunnen noemen: Zij die verslaafd zijn aan het succes en hun programma of activiteit zodanig najagen om succes te bereiken. Als zij dan het succes bereiken, en alles lekker loopt, kunnen zij uitrusten, en achterover zitten om daarvan te genieten.Anderen zijn de pure workaholics, zij weten van geen ophouden, ze hebben gewoon een drift om te werken. Zelfs als ze er niks mee bereiken. Last van workaholics in je omgeving. Stressbeesten die van geen ophouden weten. Vraag dan om raad en daad bij dr. workaholic die je van tips kan voorzien je lijdende medemens voor een burn-out te behoeden. Workaholics kunnen ook lid worden bij de workaholicsclub, mochten ze daar tijd voor hebben.

http://www.workaholic.org/index.html


               Foto: www.camp.org.sg

VETZUCHT

Voeding bestaat uit een groot aantal voedingsstoffen. Om dit verhaal niet te moeilijk te maken, worden alleen koolhydraten, eiwitten en vetten besproken. Dit betekent natuurlijk niet dat bijvoorbeeld vitamines niet belangrijk zijn, ze blijven hier alleen buiten beschouwing.

Eten is zo vanzelfsprekend dat we er eigenlijk nooit over nadenken. We hebben het geluk dat we erg weinig moeite hoeven doen om aan eten te komen. De supermarkten liggen vol en we hebben geld om te kopen wat we willen. Hoewel eten bedoeld is om in leven te blijven, maken we vaak keuzes die onze gezondheid niet bevorderen en ons leven misschien wel minder prettig maken en zelfs verkorten.

Dat komt omdat ons lichaam eigenlijk een voorkeur heeft voor vet. We vinden vet dus lekker. Misschien niet het vetrandje aan het vlees, maar wel voedingsmiddelen waar veel vet in zit. Misschien is dit te verklaren uit de tijd dat het moeilijk was om aan voldoende voedingsmiddelen te komen. Vlees bevat in het algemeen meer vet als eiwit. Eiwit is dus "duurder". Bovendien levert vet per gram veel meer energie. Als je vet eet ben je dus "eerder klaar" en bovendien goedkoper uit.
Een gram vet levert 9 kcal. (kilocalorie) energie, eiwitten en koolhydraten leveren per gram elk 4 kcal. energie. Bekijken we welk energiedeel de eiwitten, koolhydraten en vetten in onze voeding leveren, dan spreken we van "energieprocenten".

Stellen we de totale energieopbrengst van onze voeding op 100, dan zou de ideale verdeling zijn: eiwit 20, koolhydraten 60 en vetten 20. Je ziet dat wel eens op een verpakking staan: "bevat 10% vet". Dit betekent dat per 100 gram 10 gram vet in het product zit. Er zit dus 90 gram andere dingen in.
Stel dat die 90 gram volledig bestaat uit koolhydraten en eiwitten. Dat zou betekenen dat het product 90 kcal. vet en 360 kcal. eiwitten en koolhydraten bevat. Het vetpercentage in energieprocenten is dan dus 20%. Natuurlijk is het niet zo dat een product alleen bestaat uit koolhydraten, eiwitten en vetten. Het vetpercentage in dit voorbeeld zal dus nog veel hoger zijn.
Om te weten of je voeding de goede samenstelling heeft, zul je dus in het begin altijd de verpakking moeten bekijken om te weten of het een goed of een  slecht product is. Als op de verpakking       koolhydraten, eiwitten en vetten vermeld staan in grammen, kun je heel gemakkelijk

bepalen of het product bevat wat jij wilt.Veel producten hebben

helemaal geen                  Foto: Austin

informatie op de verpakking staan, zoals bijvoorbeeld vlees. Van deze producten moet je dus weten of ze goed of slecht zijn. Dit kun je alleen te weten komen van iemand met verstand van voeding.Neem je de moeite dit te weten te komen en enige tijd verpakkingen te lezen, dan wordt goede voeding een gewoonte.Combineer je goede voeding met voldoende beweging op een verantwoorde manier dan zul je merken dat je overtollig lichaamsvet kwijtraakt, en er dus beter uit gaat zien, en dat je je ook stukken beter gaat voelen.  Je volgt dus een die eet in plaats van een dieet.

Zucht naar zoet

 

 

 

 

Wat zijn de oorzaken?

De belangrijkste oorzaak is het eten van suiker zelf. Inderdaad, hoe meer suiker iemand eet, hoe meer drang naar zoet hij krijgt. Dit is een zelfonderhoudend gedragspatroon dat kan leiden tot echte verslaving aan suiker.

Verdere oorzaken:
¤
teveel eten
¤ minderwaardige voeding gebruiken:

fastfood frisdrank,

cola, …

geraffineerde voedingsmiddelen

Dit soort voedsel kan, hoewel men er (te)veel van eet, tekorten aan essentiële voedingsbestanddelen teweeg brengen. Er ontstaan tekorten aan bepaalde mineralen en vitaminen die men enkel in voldoende mate kan innemen door ongeraffineerde voeding te eten of door extra vitamine en mineraal supplementen te nemen.

¤ een gevoel van moeheid is voor veel mensen een motivatie om suikerrijk te eten. Suiker geeft een soort instant energie waardoor men zich eventje beter en sterker voelt. Dit is echter slechts tijdelijk. Na een tijdje voelt men zich terug energieloos en grijpt men terug naar suiker. 
De oorzaak van de moeheid moet opgespoord en aangepakt worden. Suiker eten is een verkeerde oplossing.

 

 

Wat zijn de gevolgen? 

Deze zijn zeer divers. Hoewel suiker op zich niet verantwoordelijk kan gesteld worden voor de hierna opgesomde ziekten, toch is een bepalende factor bij het ontstaan en onderhouden van volgende ziekten:

zwaarlijvigheid, suikerziekte (=diabetes) , bloedvat vernauwing (=arteriosclerose) hartinfarct  darmziekten kanker  tandcariës  slaapstoornissen  migraine  hoofdpijn  nervositeit  hyperkinetisch gedrag  hyperventilatie aften

  premenstrueel syndroom  schimmelinfecties

Gokverslaving - De kick die onweerstaanbaar is
Een onschuldig tijdverdrijf?

Wie waagt er niet eens een gokje? De een koopt een staatslot, de ander zoekt zijn geluk achter de gokkast of kaart om geld. Veel senioren spelen graag bingo. Op zoek naar spanning,

          Foto: T.T. Hellburner

gezelligheid en snelle rijkdom kunnen mensen ook een bezoek brengen aan een casino. Meestal gaat het om een onschuldig tijdverdrijf.

Maar voor sommige mensen biedt het gokken een kick waar ze niet meer buiten kunnen. Zij blijven gokken, ook al stapelen de schulden zich torenhoog op. Ze verwaarlozen vrienden, werk of school. Uiteindelijk beheerst het gokken hun hele leven. Dan is er sprake van een gokverslaving.

 

 

® Psychowijzer
©
Nationaal Fonds Geestelijke Volksgezondheid

postbus 5103,

3502 JC Utrecht

info@nfgv.nl


INTERNETVERSLAVING

Door Jeroen Horlings

EVEN VOORSTELLEN

Erwin (24-M)

Erwin zit meer dan 4 uur per dag op internet. Teveel internetten vind hij slecht. “Maar eigenlijk geldt dat voor alles waar te’ voor staat -behalve televisie, tennis en dergelijke-. Internet biedt de mogelijkheid voor mensen om zich anders voor te doen dan ze zijn -mede door anonimiteit-, men kan leven in een fantasiewereld. Hoe iemand daarmee omgaat is uiteindelijk zijn of haar eigen verantwoordelijkheid.” Er is één uitzondering. Toen zijn zusje van 13 bij iemand ging slapen die ze daarvoor enkel via chatboxen kende, greep hij in. Het bleek om een man van 20 te gaan.

Irene (17-V)

Irene was vroeger verslaafd aan chatten. “Toen het een paar jaar geleden heel slecht met mij ging, heb ik me volledig op het chatten gestort. Maar als je dat gebruikt als sociaal leven is dat helemaal niet goed: het kost geld, en aan de meeste personen heb je niets in het echt. Ik werd er op den duur alleen maar depressiever van, want je ontmoet vrij veel 'probleemmensen' en je leeft in een niet tastbare wereld.” Momenteel chat ze alleen nog maar met bekenden, mensen die ze ook kent in het echt. Verder vindt ze het internet een uitstekende informatiebron en gebruikt ze het nog dagelijks.

Je hoort er tegenwoordig steeds meer ovdr… internetverslaving… Nederland raakt totaal in de ban van het net, speciale afkickklinieken worden massaal opgericht, mensen komen hun huis niet meer uit en doen alles via internet! Altijd online via de kabel, dus om de kosten hoeft men het niet te laten. Bijna tweederde van de vrienden zijn virtueel en de rest zien ze alleen nog als het moet; op verjaardagen. Is dit het scenario waar de Nederlandse internetter in de toekomst in verzeild zal raken? Of valt het allemaal wel mee? In dit artikel houden we het internet gedrag van de Nederlander eens onder de loep.

Aangezien internet echt een blijvend onderdeel van de samenleving is geworden, ontstaan er ook meer problemen door. Mensen die tot in de diepe nacht doorgaan terwijl ze de volgende dag weer moeten werken, ruzie krijgen met hun partner omdat de computer alle aandacht opvreet en zelfs mensen die zichzelf depressief voelen als ze niet internetten. Vaak klinkt ‘internetverslaving’ een beetje te zwaar. De meeste mensen vinden de mogelijkheden van het net nou eenmaal erg leuk en makkelijk. Aangezien er zoveel te doen is, zoals surfen, chatten, e-mailen en discussies in nieuwsgroepen, is het niet zo gek dat daar veel tijd in gaat zitten. In enkele gevallen gaat de aandacht voor internet een beetje te ver. Zo zijn er ook mensen die de virtuele, anonieme wereld op internet veel leuker vinden dat de ‘normale’ buitenwereld. En dit heeft ook wel eens gevolgen voor hun sociale gedrag naar anderen, werk of studie en soms ook in financiële zin.

Onderzoek

Er wordt steeds meer onderzoek gedaan. Onlangs heeft de Erasmus Universiteit in Rotterdam een onderzoek gedaan naar problematisch internetgedrag. Er werd geconcludeerd dat 3,5% van de internetgebruikers op een problematische manier bezig is met internet. Deze categorie zegt acht uur of meer te internetten (in privé tijd) per week, kan niet stoppen en kreeg kritiek van hun partners. Ook was internet soms een middel om negatieve gevoelens te verlichten. De Universiteit denkt dat dit percentage de komende jaren zal stijgen, aangezien internet nog een relatief nieuw fenomeen is. Nou is acht uur per week nog niet schrikbarend. Uit eigen onderzoek werd duidelijk dat men gemiddeld al snel twee tot vier uur per dag internet. Maar vaak gaat het dan om e-mail, surfen en downloaden. Bovendien is de tijd die men aan internet besteedt niet meteen een maatstaaf voor verslaving.

Verslavingsinstantie aan het woord

“Mensen die vijf uur per dag televisie kijken noemen we toch ook niet tv-verslaafden?” zegt Roel Kerssemakers, woordvoerder van de Jellinek verslavingsklinieken in Amsterdam. Volgens hem kan internetverslaving pas erkend kan worden als mensen zich daadwerkelijk aanmelden. Dit is tot op heden niet of nauwelijks gebeurd. “We zouden gek opkijken als er nu iemand voor de deur zou staan die zich aan wil melden als verslaafde. Desondanks zouden we de juiste remedie hebben: leren omgaan met ‘trek’. Dat is bij alle verslavingen gelijk.” Volgens Kerssemakers kan het best wel eens zijn dat ‘internetverslaving’ van korte duur is. “Toen de 06-nummers begin jaren negentig opdoken kregen we ineens veel aanmeldingen van 06-verslaafden. Dat was een tijdelijke situatie, nu hoor je er vrijwel niets meer over.” Internetverslaving kan een tijdelijke trend zijn, mensen die het internet voor het eerst ontdekken kunnen er helemaal in op gaan en er (te) veel tijd in steken. Desondanks typeert Kerssemakers internetverslaving tussen 06-verslaving en gokken in. “Het is een uniek middel om je voor te doen als iemand anders. Bovendien is het een zeer breed medium. Alles is dus mogelijk… we weten het echter niet, omdat er nog zo weinig over bekend is.”

 

foto:  Anne Federwisch

De oorzaak

Is iedereen vatbaar voor internetverslaving? Ook dat kan niet gezegd worden, vind Kerssemakers van Jellinek. “Net zoals bij andere verslavingen is er vaak een achterliggende reden. Vaak is het een vlucht.” Voormalig internetverslaafde Michael is het daar mee eens. “Iedereen dacht dat ik puur verslaafd was, aan internet. In wezen was het echter een vlucht voor mijn eigen verleden. Er was er iets gebeurd wat nogal hard aankwam en mij confronteerde met mijn eigen verleden. Ik had altijd mijn gevoel altijd behoorlijk uitgeschakeld en gedaan alsof er niets aan de hand was. Internet kon me daar aardig bij helpen. Ik kon immers iedereen zijn die ik wilde en ben daarom ook wel eens als kind online gegaan. Dan werd ik lekker bemoederd en bevaderd en dat kon ik wel gebruiken. Ik werd echter wel steeds depressiever en zag het allemaal niet meer zitten.” In het geval van Michael was internet echt een middel om iets anders te vergeten. Het had ook alcohol, gokken of drugs kunnen zijn.

De aantrekkingskracht van internet

Dat internet een aantrekkelijk medium is staat buiten kijf. Op radio en tv is slechts een selectie te zien van het nieuws; op internet vind je alles. Van tuinieren via dierenmanieren naar hardware tests. Ook de anonimiteit is een voordeel. Je kunt overal vrijblijvend kijken en een e-mailtje is vaak makkelijker geschreven dan een telefoontje. Ook chatten is voor velen een leuke bezigheid. Je ontmoet heel snel andere mensen en als je ze vaker tegenkomt kan daar best nog eens een vriendschap of relatie uit voortkomen. Mensen die in de videotheek vaak met een scheef oog naar de bovenste plank staan te gluren kunnen op het internet ook aan hun trekken komen, veelal zelfs gratis. En wie gek is op spelletjes, of het nou patience, schaken of Quake is, hoeft dat nooit meer tegen de saaie en voorspelbare computer te doen. Op het internet zijn evenveel zielen die om een game verlegen zitten, 24 uur per dag, 7 dagen per week. En dat alles vanuit je eigen huis!

Internetverslaving in Amerika

In Amerika is wel al meer onderzoek gedaan naar internetverslaving. Er zijn duizenden sites aan dit thema gewijd. Volgens Dr. Kimberly Young, die het boek ‘Caught in the net’ geschreven heeft, moet internetverslaving net zo serieus genomen worden als alcohol of drugs verslaving. Ook ontdekte ze dat de meeste ‘verslaafden’ dezelfde symptomen hadden: weinig zelfvertrouwen, depressief en onrustig. Ook zouden ex-verslaafden (van wat dan ook) meer risico lopen om verslaafd te worden. Young praat met name ook over vrouwen die meer gevaar lopen en kent diverse gevallen waar moeders de hele dag op de chatbox zitten en hun kinderen verwaarlozen. Deze groep zou ook meer op zoek zijn naar een romance, of willen klagen over hun huidige relatie. 


© 2001 Computer X magazine -             gedeeltelijk van --- computerx.nl ---


 

 

CANNABIS 
Hasj en marihuana

 

Onbedwingbare behoefte een bepaald middel te gebruiken. Is dit niet mogelijk, dan ontstaan onthoudingsverschijnselen, d.w.z. verschijnselen die optreden bij verslaafden wanneer de verslavende stof plotseling niet meer wordt ingenomen. Een van de meest zorgelijke verslavingen is die aan drugs, er bestaat echter ook verslaving aan alcohol, roken, eten, geneesmiddelen en zelfs voor koffie of snoep. Een bijzondere geval van verslaving aan bepaalde handelingen, bijv. gokverslaving. 
Mensen kunnen geestelijk en lichamelijk afhankelijk worden. Je bent geestelijk afhankelijk als je bijvoorbeeld voor het slapengaan alcohol nodig hebt om tot rust te komen. Het kan zo ver gaan, dat je de hele dag aan drinken denkt, krijg je ontwenningsverschijnselen. Je voelt je dan rillerig, ziek en koortsig. Dat maakt het voor probleemdrinkers extra moeilijk om te stoppen.

Cannabis verstekt je stemming. Je gaat je prettiger en ontspannen voelen als je je goed voelt. Maar als je je vervelend voelt, ga je je nog neerslachtiger voelen. Iemand die zich goed voelt, kan high worden. Je wordt dan licht in je hoofd. Je armen en benen kunnen zwaar aanvoelen. Je bent dan stoned. Cannabis beďnvloed de zintuigen waardoor je de dingen anders waarneemt. Kleuren worden mooier en muziek wordt helder. Ruimten lijken groter of kleiner en minuten lijken uren. Gebruikers kunnen enorm gaan fantaseren. Sommige mensen krijgen enorme honger ( een vreet-kick) of de slappe lach.

        

Een lach-kick. Als cannabis verkeerd valt, kan het erg onplezierige gevolgen hebben. Je kunt je duizelig en misselijk gaan voelen en in paniek raken. Dit noemt men flippen. Doordat gebruik van cannabis verminderd het concentratievermogen en het reactie vermogen. Logisch na denken en alles helder op een rijtje krijgen wordt heel moeilijk. Cannabisgebruik en huiswerk gaan   dan ook niet samen.

Net als cannabisgebruik en verkeer.

Bij mensen die elke dag cannabis geestelijke afhankelijkheid optreden. Deze mensen leven grote delen van de dag in een soort roes. De kans op geestelijke afhankelijkheid is vooral groot als je cannabis gebruikt onvervelende gevoelens te ontvluchten. Als je alcohol drinkt, heb je steeds meer nodig om het zelfde effect te krijgen. Bij hasj en marihuana is dat niet zo. Het gebruik lijdt ook niet van zelf tot behoefte aan zwaardere drugs. Het is wel zo dat de meeste mensen die zwaardere drugs gebruiken, ooit begonnen met hasj of marihuana. Mensen die blowen, kunnen zelfde ziekte krijgen als rokers, zoals longkanker en bronchitis. In rook van een joint zitten bovendien meer kankerverwekkende stoffen in dan tabaksrook. Bij meisjes kan door langdurig gebruik de menstruatie onregelmatig worden. Bij jongens kan de productie van sperma verminderen. De menstruatie en de sperma productie herstellen als met het cannabisgebruik wordt gestopt.
Je kunt door het gebruik van genotmiddelen of door te gokken in problemen komen. Je hebt dan meestal hulp nodig om er weer uit te komen. Als het allemaal niet zo erg is, kan een vriend of vriendin misschien helpen. Alleen luisteren kan al helpen. Ook je ouders, je familie, een leerlingbegeleider op school en je huisarts kunnen helpen. Als je vindt dat niemand anders het mag weten, kun je bellen met de Kinder- en Jeugdtelefoon of de
  Van: www.drugwar.com
SOS telefonische hulpdienst. Iemand die echt afhankelijk is geworden van een van een genotmiddel heeft proffesionele hulp nodig om uit de problemen te kunnen komen. Daarvoor zijn er in de grote plaatsen Consultatiebureaus voor Alcohol en Drugs (CDA’s). En er bestaan hulpgroepen van ex-verslaafden die elkaar helpen, zoals de Anonieme Alcoholisten (AA) en de Anonieme Gokkers (AGOG). 

 

Commentaar

 

Hierbij is aan de orde de kwestie inkomen en werk. Onder inkomen vertaan wij alle financiële inkomsten, onverlet uit welke bron die komt: zoals Bijstand, WW, WAO, Salaris, Gesubsidieerde arbeid of andere inkomsten. Wij stellen hierbij dat een ieder hiermee ook een echt inkomen heeft, ook de zelfstandige ondernemer. Wij spreken in het vervolg dus alleen maar over dat iemand wel of geen inkomen heeft. Om dit minimuminkomen te verkrijgen moet een wederdienst door middel van "werk" verricht worden. Ook bij dit werk zijn geen schotten aanwezig! Het werk wordt alleen onderverdeeld in: heel eenvoudig tot heel complex, met hieraan mogelijk de verbinding lichte/zware inspanning. Voor een ieder die een inkomen heeft vanuit UWV, WWB of gesubsidieerde arbeid, wordt uitgaande van de fysieke en geestelijke mogelijkheden aangegeven –via een trajectplan- wat voor soort werk die persoon het beste kan doen. Uiteraard mag een ieder, als bijdrage, dat ook zelf onderzoeken en inbrengen. Hier kan ook de marktwerking functioneren, uitgaande van functies. Mogelijke extra inkomsten uit werk kunnen gebruikt worden als stimulans, resp. verrekend worden. Het is belangrijk dat de bureaucratie hier flexibel mee omgaat, waarbij communicatie via bijv. e-mail versnellend kan werken. Ook het door de regering aanvaarde Persoonsgebonden reďntegratieBudget en Werkherkansingsadviseur dragen bij tot deze vernieuwing, evenals de centrale registratie.

Als voorbeeld:

Wanneer via de indicatie voor iemand is vastgesteld dat met minimale mogelijkheden hij/zij alleen zijn/haar aanrecht kan schoonmaken, dan wordt dit vastgesteld als MAATWERK, en daarvoor ontvangt betrokkene het inkomen. Wanneer in de loop van tijd blijkt dat de vaardigheden van deze persoon toenemen; bijv. Koffiezetten, wordt dit genoteerd als behorende tot zijn/haar MAATWERK. Na de koffie kunnen dan sociale contacten ontstaan, wat mogelijk ook weer als werk genoteerd kan worden, kortom de sociaal-economische status, als deel van het Gemeentelijke Gezondheidsplan.

Een ander voorbeeld zou kunnen zijn wanneer iemand op zich neemt om ouderen in de buurt te gaan bezoeken (mantelzorg), of het plantsoentje voor zijn huis bij te houden, waarvoor de materialen dan door het Gemeentelijk Grondbedrijf ter beschikking worden gesteld. Ook deze activiteiten hebben een grote mogelijkheid van het bevorderen van sociale contacten in zich en dragen tevens bij aan het voorkomen van sociale uitsluiting. Op een bepaald moment kan iemand zoveel vaardigheden hebben ontwikkeld, dat mogelijk de uitkeringssituatie kan worden verlaten, er een geschiktheid is ontstaan voor het aannemen van een reguliere baan, mogelijk zal deze werkwijze grote invloed uitoefenen op het bestaan van de zogenaamd reďntegratiebedrijven. Een bezuiniging hiervoor resp. het wegwerken van de wachtlijsten zit er zeker in.

Deze benadering heeft het gelijkheidsprincipe vanuit de verscheidenheid in zich en zal zeker verder nog worden bediscussieerd, en nader uitgewerkt.

Uw bijdrage is hierbij van harte welkom (info@informatiesteunpunt.nl)

 

Arbeid en psychiatrie

Hellen Versteeg

 

Hellen heeft haar terugkeer op de arbeidsmarkt versterkt via haar HBO-Studie Sociaal juridische dienstverlening. Zij studeerde daar als ervaringsdeskundige af als trainer die wet- en regelgeving toepaste in het belang van de klant,  op m.n trainings van achtergrond

Regels en wetten uit eigen ervaring toepassen

Hellen Versteeg is nu werkzaam voor Stichting Zelfwerkzaam een Zelfhulpproject dat mensen met psychische problemen. Door middel van onderlingen steun in gesprekken en het daadwerkelijk trainen in het voeren van diverse soorten gesprekken. De kosten zijn 34 euro voor de hele cursus. 

Hellen zegt het geluk te hebben om uit een familie te komen waarin psychiatrie en arbeid aan de eettafel geregeld besproken werd en wordt.  Ondernemen, de zorg en onderwijs zijn de pijlers waar binnen gewerkt wordt. Genoeg gspreksvoer.  Opvallend is dat er binnen de familie  meerdere mensen opgenomen zijn geweest in de psychiatrie.

Dit gaf Hellen de mogelijkheid om gesprekken te voeren met familieleden die opgenomen zijn je geweest, en vooral ook de familieleden eromheen, hoe die ermee omgingen. 

Deze basis gaf haar de mogelijkheid om ervaringen te delen hoe je met je ervaringen en beperkingen omgaat in de praktijk. Het leuke is, Zelfwerkzaam werkt ook op die manier.

Bij Zelfwerkzaam   zijn mensen die niet alleen willen praten, maar ook van elkaar willen leren hoe gesprekken te voeren die nodig zijn om als         Hellen (foto: ML)         gelijkwaardige partner op te     kunnen treden.

Belangrijk is daarbij het  doorkrijgen van eigen gebruiksaanwijzingen (handicap).

Door te werken naar een gelijkwaardige omgang leer je jezelf  en je omgeving zo te organiseren (aanpassingen) waardoor je zo goed mogelijk kunt functioneren.

Dit houdt in dat je je handicap serieus neemt, zodat je de ander de gelegenheid geeft en die ook krijgt, jou ook serieus te nemen. Het is hieraan dat Zelfwerkzaam werkt!

 

Werkwijze bijeenkomsten Zelfwerkzaam.

Als antwoord niet binnen de groep dan iemand uitnodigen rond bepaald. Wet-/regelgeving/ bepaald ziektebeeld, of PGB dan tips en elkaar adviezen geven

10 groepsbijeenkomsten, vooraf gegaan door voorgesprek, inventariseren van vragen, leervragen, rond kennis, vaardigheden en de gevoelswaarde van jezelf en weer aan het werk Dan in 1e bijeenkosmt vande groep  bepalen van thema’s voor de bijeenkomsten voor de komende periode. Kan gaan om zaken als conflicthantering, onderhandelen, assertiviteit, voeren van sollicitatiegesprekken etc. De thema’s worden door de groep zelf bepaald.

De groep word begeleid door Hellen, zelf ervaringsdeskundig.

We werken ernaartoe om meerdere groepen te starten en begeleiders daarbij te vinden

Effect van de groepen kunnen zijn: o.a. ontdekken van wat je wel/niet leuk vindt, of sneller het reďntegratietraject doorlopen, sneller opkomen voor henzelf als er over hun grenzen wordt gegaan, waardoor het toekomstig ziekteverzuim alerter voorkomen kan worden.

Arbeid is iets dat bij je hoort als mens. Om te kunnen eten moet er gewerkt worden. Dit wil niet zeggen dat je dat altijd even goed lukt.Het gaat niet altijd om betaald werk, het gaat er om dat je wil deelenemen als gelijkwaardig persoon in deze samenleving. Het werken vanuit en met je kwaliteiten gaat niet alleen op voor mensen zonder (geďndiceerde) beperking. Het leren kennen van je kwaliteiten, en tevens de valkuilen, biedt mogelijkheden om te doen waar je warm voor loopt. Belangrijk hierbij is het kunnen leren van elkaar. Hoe deed jij dat, wat deed je toen, welke effecten had dat etc etc.

Voor nadere informatie: Hellen Versteeg info@rechtenlinks.nl of 020 6204741 (Jet Vesseur, Stichting Toby Vroegh) of 073 6497211 (Hellen zelf)

 

Haarlem, 17 december 2003

Geachte Minister Hoogervorst

Met belangstelling hebben wij kennis genomen van uw schrijven, met kenmerk CZ/EZ-2431353, aan de voorzitter van de Tweede Kamer. Het bovenvermelde onderwerp heeft al jaren onze speciale aandacht, zie hiervoor o.a. bijlage "Wat is GGZ". Van hieruit zijn wij in contact gekomen met het landelijke project Korte Lijnen, (samenwerking Eerstelijnspartijen).

 

Sedert anderhalf jaar participeren wij als cliëntenpartij in de landelijke begeleidings-commissie van dit project. Zoals u aangeeft wordt de eerstelijnszorg steeds belangrijker vanuit de functie Poortwachter (huisarts) en Maatschappelijk Vangnet (de hele eerstelijn). Voor het Vangnet is vooral de Openbare Geestelijke Gezondheidszorg belangrijk, en is de samenwerking tussen de verschillende hulpverle-ners (keten) middels de hiertoe ondertekende gemeentelijke convenanten bevestigd.

Tot onze spijt ontstaat binnen de eerstelijns geestelijke gezondheidszorg een toenemende invloed vanuit de tweedelijns GGZ. In dit verband brengen wij onder uw aandacht de Inleiding: Versterking van de eerstelijns GGZ (zie bijlage) Vanuit de kosten-baten opvatting geven wij er de voorkeur aan dat de hulpverlening/zorg, zoveel mogelijk georganiseerd wordt vanuit de eerstelijns zorg zelf. Bij de somatische zorg is er nog steeds een heel duidelijk onderscheid tussen de eerste- en tweedelijns zorg, met een goede informatie-overdracht over en weer. Zo zou ook het preventieve werk van de eerstelijns psycholoog en maatschappelijk werker, op de middellange en lange termijn wel eens goedkoper kunnen zijn dan het "beheersende" medicinale model, dat de SPV in de eerstelijn -vanuit de consultatie- invoegt, met de daaraan verbonden toch te spoedige medicijnverstrekking en het te vlug werken vanuit ziektebeelden. Mensen met uitsluitend of overwegend psychosociale problemen ontvangen dan te snel het stempel van psychiatrisch, wat een bevordering bewerkstelligt van de stigmatisering, en de daaraan verbonden sociale isolering, wat de vermaatschappelijking in de weg zit.

Wij stellen het op prijs dat u veel aandacht hebt voor het huisartsentekort, die als poortwachter een belangrijke maatschappelijke functie vervult. Onzes inziens kan de overbelasting van de huisartsen verminderd worden wanneer die veel taken kan delegeren, zoals o.a. aan maatschappelijk werkers en eerstelijns psychologen. Hierop aansluitend hebben wij de sterke verwachting dat de toekomstige wet Maatschappelijke Zorg ook een heilzame werking zal hebben op de vermaatschappelijking. Met name vanuit het bevorderen van de sociale contacten en de eenvoudiger dienstverlening. Dit geldt ook voor het gezondheidsplan dat de gemeenten voor 1 juli jl. hadden moeten realiseren.

Vanuit het InformatieSteunPunt in de eerstelijns GGZ (ISP) vervullen wij als klantenproject eigenlijk deze rol al gedurende lange tijd. Wij vinden het vreugdevol dat voor ons werk, ook vanuit de professionele hulpverlening, als toegevoegde waarde, in toenemende mate waardering ontstaan, vanwaaruit wij als volwaardige partij medeondertekenaars zijn van eerdergenoemd convenant in onze regio. Bij dit alles wordt de marktwerking steeds meer zichtbaar. Over de rol van de klant daarin hebben wij eveneens een artikel geproduceerd (zie Bijlage: Discussiestuk). Belangrijk hierin is de opvatting dat de klantvertegenwoordiging (de zorgontvangers) inzage moeten kunnen hebben in de zorgoffertes van de aanbieders, en van daaruit adviezen kunnen geven aan de zorginkopers, m.n. ziekenfonds, zorgkantoor, gemeenten en andere overheden.

Grote zorg hebben wij over de situatie bij de maatschappelijke opvang. In dit verband mogen wij u verwijzen naar het recent verschenen IBO-rapport "De opvang verstopt" hetgeen in december 2003 is verschenen. Wij hebben kennis genomen van uw schrijven GVM/2433477 aan de voorzitter van de Tweede Kamer, naar aanleiding van dit rapport.  Wij willen in dit stadium nog niet uitvoerig op uw genoemde schrijvens ingaan. Wij hadden toch behoefte om nu al onze eerste reactie aan u kenbaar te maken. Wellicht is er na de komende jaarwisseling voldoende gelegenheid om het onderwerp verder uit te diepen.

Wij wensen u en uw staatssecretaris alvast goede kerstdagen, een gezellige jaarwisseling en een gezond (betaalbaar) 2004.

Met vriendelijke groet,

Ton de Vries en Martien Luijcks

 

Bijlage:

1.                 Wat is GGZ

2.                 Inleiding: Versterking van de 1e lijns ggz Parnassia Den Haag via Consultatie

3.                 Medezeggenschap van Cliënten /   Patiënten in de (gezondheids)zorg,          benaderd vanuit economisch standpunt

zie: www.informatiesteunpunt.nl