V
E
R
S
L
A
A
F
D
2
0
0
4
|
|
Afzal Siddique bij
verkiezingsbijeenkomst (foto Afzal zelf)
SAMEN MEER
GEWICHT IN DE SCHAAL
Afz. Stichting
InformatieSteunPunt in de 1e lijn ggz
-ISP-
Postbus
475
2000
AL HAARLEM
Kantoor:
Zijlvest 25 a Haarlem na 19 febr. '04: Volharingstraat
2. te Haarlem
Telefoon 1: 023 – 534 22 06
Telefoon 2: 023 – 540 20 30 (Persoonsgebonden
Budget)
Fax:
023 – 535 98 39
E-mail: info@informatiesteunpunt.nl
Website: www.informatiesteunpunt.nl
Mobiel: 06 – 181 93 261 / 06
– 504 86 221
Colofon
De ISP-bode is een uitgave van Stichting
InformatieSteunPunt in de eerstelijns ggz (ISP) te Haarlem. Het is een
kwartaalblad dat voor dit jaar ter oriëntatie kosteloos wordt verspreid onder
cliënten, instellingen en cliënten-organisaties. De ISP-werkgroep draagt zorg voor de redactie van dit blad.
De oplage is 750 exemplaren.
Foto’s: Afzal, Martien, Ferdinand en anderen (internet)
De redactie bestaat uit: Ferdinand Meijer, Niek Dukker, Ton de Vries en Martien Luijcks.
De stichting ISP wordt geleid door
het bestuur bestaande uit: Ton de Vries, voorzitter en Karel
van Broekhoven, penningmeester.
Van de Redactie
Voor u ligt de vierde uitgave van de ISP-bode
winter 2003. Dit vierde nummer is eigenlijk tevens een 'inswinger' voor 2004.
De redactie beschouwt 2003 als een periode waarin plaats werd genomen in de
startblokken, teneinde bij de vernieuwing van de
gezondheidszorg een goede sprint te kunnen maken. Van de nieuwe plannen die de
regering Balkenende II heeft gepresteerd, hebt u uitvoerig kunnen lezen in de
voorafgaande ISP-bodes van 2003. Dat 2004 een jaar
zal zijn met ingrijpende veranderingen resp. vernieuwingen, vooral op het
gebied van Sociale Zekerheid en Gezondheidszorg, is inmiddels
wel iedereen (met pijn) duidelijk geworden. Zoals bekend
en mogelijk ook door u ervaren, probeert de redactie van de ISP-bode
in het signaleren hierop vooruit te lopen. Om in dit verband een beeldspraak te
gebruiken willen wij het liefst voor de wagen uitlopen, op z'n
minst op de bok zitten, en er zeker niet achteraan hobbelen. Het probleem bij de redactie is nu: hoe
vinden wij gemeenschappelijke handvaten om, vanuit de gezamenlijkheid, de
veranderingen in beeld te houden. Rond deze beelden behoren o.a. verslaving
(waarbij inbegrepen: overlast), inkomen en werk. Ons inziens
kunnen wij alleen vanuit een grote onderlinge betrokkenheid, dingen aanpakken.
Wij denken dat wij hierbij het beste de term "Lotgenotenbundeling" kunnen hanteren, waarbij wij in wezen
allemaal in hetzelfde Maatschappelijke Schip zitten. De oude leus: Vrijheid (in
creativiteit), Gelijkheid (voor de wet) en Broederschap (in de samenwerking)
kan wellicht steun geven.
Het
eerste schot dat wij hiervoor lossen is, schrikt u niet: WIJ ZIJN ALLEMAAL
VERSLAAFD. Aan het begrip verslaving kennen wij in dit verband geen grenzen
toe. Wij noemen hierbij: Alcohol,
Gokken, Internet, Drugs, Sex, Werk, Medicijnen (w.o.
maag-, slaap- en kalmeringsmiddelen om maar te zwijgen van het toenemend gebruik van anti-depressiva), Koffie, Tabak, Zoet
en tenslotte Vetzucht (alles geplukt van Internet met hulp van Michiel Reuvers). Wij zijn ons bewust dat deze lijst nog
onvolledig is en houden ons aanbevolen voor aanvullingen uwerzijds. Ook een
zgn. 'gebruiker', die niet buiten z'n
"gewoonte" kan, vallen bij ons onder het kenmerk
"verslaafd". Wij hopen hiermee een bijdrage te leveren aan de
vermindering van de discriminatie, de bevordering van de samenwerking, o.a. via
Zelfhulp en het beheersen van de Kosten en Baten.
Het
tweede schot gaat uit van de ontschotting! Dit komt naar voren in ons Commentaar.
Het derde
schot gaat uit van de kracht van preventie door een voorrangsregeling voor de
eerstelijns ggz. Zie hiervoor: Brief aan minister Hoogervorst.
Met deze drie "salvo's"
willen wij bereiken dat de betrokkenheid van de burger bij het maatschappelijke
gebeuren wordt bevorderd en tevens dat er goed gebruik wordt gemaakt van de
aanwezige restcapaciteiten van een ieder. Al met al wellicht een duidelijke
(h)erkenning voor alle lotgenoten en een stimulans om te komen tot
lotgenotenbundeling.
Koffieverslaving:
Proost !
|
|
Hierbij
willen wij aankondigen dat het ISP ook niet ontkomt aan de veranderingen. Wij
kunnen daarom melden dat wij per 20 februari 2004 zullen verhuizen naar de
Volhardingsstraat 2 te
Haarlem, samen met diverse organisaties van het Basishuis (Stichting Non-Profit-organisaties); dit mede dankzij de gewaardeerde
bijdrage van de Gemeente Haarlem. Ook willen we van hier onze lotgenoot Matthijs van der Haar een spoedig herstel toewensen. Tenslotte wensen wij u een voorspoedig, gezond en kritisch
2004 toe, met alle hens aan dek.
Informatiecentrum zelfhulp verslavingen
Ruim zesduizend mensen in ons land
nemen deel aan zelfhulpgroepen voor verslaafden of familie van verslaafden. Het
gaat bijvoorbeeld om groepen van Anonieme Alcoholisten, Al-Anon
(familie van alcoholisten), AGOG (voor gokkers en hun omgeving), LSOVD (ouders
van drugsgebruikers) en de Stichting Zelfhelp
(meerdere verslavingen). Onderzoeken laten positieve effecten van deze groepen
zien. Na en naast professionele behandeling bieden de groepen steun bij het
herstelproces en het voorkomen van een langdurige terugval. Familieleden worden
gesteund in het oplossen van problemen die het leven met een verslaafde
voortbrengt. Ook lijken de zelfhulpgroepen een nuttige aanvulling op de
professionele zorg. Samenwerking tussen beide ligt voor de hand, maar gebeurt
in ons land nog maar op beperkte schaal.
Dit was aanleiding voor het ministerie van VWS het Trimbos-instituut
subsidie te geven voor het opzetten van een Informatie-
en Ontwikkelingscentrum 'Zelfhulpgroepen en Verslavingen'. Een centrum met
als doelstelling: het bevorderen van de toegang tot zelfhulpgroepen. Gestreefd wordt naar een grotere bekendheid van zelfhulpgroepen bij
potentiële deelnemers. Een ander streven is om zelfhulpgroepen en
verslavingszorg evenals andere verwijzers zoals bijvoorbeeld huisartsen, beter op elkaar te laten
aansluiten.
Concrete activiteiten van het centrum zijn onder andere: het
bevorderen van onderlinge contacten tussen de groepen; ontwikkeling en
implementatie van vormen van samenwerking tussen verslavingszorg en
zelfhulpgroepen; uitgave van een digitale nieuwsbrief; opbouwen en onderhouden
Volhardingstraat van een databank met onder andere gegevens
over effectiviteit van de groepen, samenwerkingsmodellen en informatie over de
groepen in ons land. Ook zal het centrum een vraagbaak zijn voor de
verschillende partijen in het veld. Voorgenomen activiteiten zijn onder andere
informatievoorziening via de website van het Trimbos-instituut
en landelijke en regionale campagnes om zelfhulpgroepen bij verwijzers
meer bekendheid te geven.
Voor een abonnement op de digitale nieuwsbrief kunt u zich opgeven bij Renata Kolk van het Trimbos-instituut.
De eerste nieuwsbrief zal in januari verschijnen.
Zie: www.trimbos.nl
Karel Geelen kgeelen@trimbos.nl
Renata Kolk rkolk@trimbos.nl
Vooral mannen worstelen met drankprobleem
NH Dagblad 27 juni 2003
Uit een onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt
dat acht procent van de Nederlanders tussen 18 en 65 jaar problemen hebben met
alcohol. Het gaat volgens het onderzoeksinstituut bij circa 400.000 mensen om
alcoholmisbruik en bij 325.000 mensen om alcoholverslaving.
Het instituut baseert de gegevens op drie jaar durend onderzoek onder 7000
mensen. Het onderzoek ‘Bovenmatig drinken in Nederland kwam voort uit de wens
om het gebruik van alcohol en drugs systematischer in kaart te brengen.
Vrouwen
Uit het onderzoek blijkt dat het overmatig
alcoholgebruik in Nederland een fors probleem is en dat mannen en jonge mensen
er het meest vatbaar voor zijn. Maar ook vrouwen met een hogere opleiding zijn
naar verhouding vaker verslaafd. Verslaving komt
verder vaker voor in de grote steden dan op het platteland.
Daarnaast komen stemmingsproblemen en angststoornissen bij verslaafden vaker
voor dan bij niet-verslaafden. Zo blijkt uit het onderzoek. Het is overigens
voor het eerst dat de relatie tussen alcoholgebruik en psychische problemen is
onderzocht.
Onderzoeker R. de Graaf noemt het opmerkelijk dat bij de vrouwen (1,5 procent)
het veelal gaat om hoger opgeleiden. “Wij denken dat
het komt omdat hoger opgeleide vrouwen meestal niet in een vast stramien zitten
zoals huisvrouwen,” zegt hij. “Het zijn vrouwen met een druk sociaal leven die
in de kroeg komen en thuis veel vriendinnen op bezoek krijgen.”
Alcoholmisbruik en alcoholverslaving zijn in de psychiatrische wereld twee
verschillende diagnoses. Bij alcoholmisbruik wordt in een keer bovenmatig veel
gedronken en stapt de drinker vervolgens toch achter het stuur of vernielt hij
iets. Bij een alcoholverslaving drinkt de verslaafde dagelijks meer dan goed is
en vaak ook de hele dag door. De Graaf zegt voorts dat meer mensen in de grote
stad dan op het platteland verslaafd zijn. “De sociale
controle in de steden is minder groot.”
De combinatie van alcohol en psychische problemen
heeft een forse uitwerking op het leven van de drinker. De alcoholist kan vaak
slecht opschieten met anderen, functioneert lichamelijk slecht en zit vaker
ziek thuis. Verslaafde vrouwen maken vaker dan mannen, gebruik van professionele
zorg, maar geven ook vaker aan dat de hulpverlening niet goed genoeg is.
Anabolengebruik is opstap voor verslaving aan heroďne
Foto:
www.drugsno.com
Een grote groep verslaafden van opiaten heeft eerst
anabole steroďden gebruikt. Dat zegt de Amerikaanse 'bodybuildingpsychiater' Harrison Pope in zijn laatste publicatie. Pope denkt dat
het anabolengebruik kan dienen als opstapje voor serieuze verslaving.
In het onderzoek, dat binnenkort verschijnt in de Journal of Clinical Psychiatry, kijken Pope en zijn medewerkers naar 223 mensen
die in een centrum worden behandeld voor hun verslaving aan alcohol, coke of
opiaten.
Bij de ex-gebruikers van opiaten -
heroďne, Nubain, maar ook pijnstillers als Percocet en OxyContin - bleek er
sprake van een verband met het gebruik van spierversterkers. Een kwart van de
88 afkickende opiaatverslaafden had in het verleden wel eens anabolen gebruikt.
Bij de alcoholverslaafden was dat maar vijf procent.
De studie geeft een aantal
aanwijzingen over de aard van het verband. Van de 24 anabolengebruikers die
later opiaten ging gebruiken waren er zeven die hun eerste opiaten van hun
anabolendealer hadden gekocht. Achttien gebruikers hadden zich daarnaast op de
sportschool leren injecteren.
Pope denkt echter dat er meer aan de hand is. Hij
gelooft dat het gebruik van anabolen de hersenen verandert, zodat die
gevoeliger worden voor harddrugs.
Foto: Steve Lewis Een andere mogelijkheid, zegt Pope,
is dat bodybuilders misschien psychologische eigenschappen hebben waardoor ze
sneller verslaafd raken.
http://www.ergogenics.org
Stichting Nationaal
Preventie en Informatie Bureau Seksverslaving
Seksverslaving is een ernstige aandoening waar veel mensen in stilte aan
lijden. In Nederland is nog vrijwel niks bekend over deze ziekte. Mensen die
aan seksverslaving lijden kunnen nergens terecht voor professionele hulp en
behandeling omdat ook de hulpverlening nog niet is ingespeeld op deze
problematiek. Ontkenning van de verslaving is een groot probleem voor mensen
die proberen steun te vinden. Openheid en informatie zijn daarom van groot
belang.
De Stichting Nationaal Preventie en Informatie Bureau Seksverslaving is een
zelfhulporganisatie die het doel heeft te werken aan bewustwording, herkenning
en erkenning van seksverslaving in Nederland. De mensen die werkzaam zijn voor
het bureau zijn herstellende seksverslaafden. Een aantal van hen is tevens
hulpverlener van beroep. Samen leveren zij op vrijwillige basis een bijdrage
leveren aan de doelstellingen van de stichting. De stichting wordt geleid door
een bestuur wat intensief samenwerkt met adviseurs uit het veld.
Wij proberen met onze organisatie genuanceerde, concrete informatie aan te
bieden met betrekking tot de aard en omvang van de ziekte en haar consequenties
voor individuen, gezinnen en de samenleving in algemene zin. Tevens proberen
wij mensen die lijden aan seksverslaving, of te maken hebben met een
seksverslaafde in hun omgeving of werk, adequaat te ondersteunen door middel
van informatie, advies en door hen daadwerkelijk steun te geven door gesprekken
en begeleiding. door Betty Bowers
Voor het hulpaanbod kunt u kijken op de site van de praktijk "mens onder Mensen".
TABAK
Volgens
wetenschappers bestaan er twee soorten verslaving: lichamelijke verslaving en
geestelijke verslaving. Rokers zijn meestal en lichamelijk en geestelijk verslaafd.
Lichamelijke verslaving
Rokers zijn lichamelijk verslaafd aan nicotine. Dat
betekent dat het lichaam van een roker een sterke behoefte heeft aan die
nicotine. Wanneer er niet genoeg nicotine in het lichaam zit, krijgt de roker
ontwenningsverschijnselen. Die ontwenningsverschijnselen kunnen bij iedereen
verschillend zijn. Rokers hebben vaak last van één of meerdere
van de onderstaande ontwenningsverschijnselen:
prikkelbaar
rusteloos
angstig
last van slapenloosheid
concentratieproblemen
Ontwenningsverschijnselen zijn niet gevaarlijk, maar zorgen er vaak voor dat
mensen zich heel rot voelen. Om de ontwenningsverschijnselen te laten stoppen,
gaat de roker roken. Zo neemt hij weer voldoende nicotine in zijn lichaam.
Geestelijke
verslaving
Geestelijk verslaafd zijn heeft niets te maken met de
nicotinebehoefte van het lichaam, maar met de gewoonte van het roken. Mensen
roken namelijk vaak op vaste momenten of om een bepaalde reden.
Kuna-woman smoking a pipe (Steve Lewis)
Voorbeelden
van momenten waarop veel mensen roken:
* 's Ochtends als ze wakker worden
* Tijdens
pauzes
* Na het eten
* Op feestjes
Slaap en kalmeringsmiddelen in het kort
Slaap- en kalmeringsmiddelen helpen bij onrust, angst
en slaapproblemen. Ze lossen geen problemen op, maar verdoezelen ze. Slaap- en
kalmeringsmiddelen worden door artsen voorgeschreven. De middelen die tegenwoordig
het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam 'benzodiazepines'. Bekende
merknamen zijn: Noctamid, Valium, Mogadon,
Dalmadorm, Normison,
Rohypnol, Seresta en Temesta.
Bekende stofnamen zijn Diazepam en Oxazepam
- Verslavend? Zowel geestelijk als lichamelijk.
Afhankelijkheid kan snel optreden en zeer groot zijn, met
name geestelijk.
- Steeds meer nodig voor zelfde effect? Ja.
- Effecten korte termijn: Ontspanning, sufheid,
onverschilligheid, zelfoverschatting, afname concentratie- en reactievermogen
(gevaarlijk in verkeer).
- Gevolgen lange termijn: Gewichtstoename,
traagheid, soms spierzwakte.
Belangrijk: Combinatie met alcohol is gevaarlijk.
Al de arbeid des mensen is voor zijn mond,
nochtans wordt de begeerlijkheid niet vervuld.
Wat is dan al het werk dat je daags verslond
slechts gaand in ’s werelds arme kleed gehuld?
druk, druk, druk
DINSDAG 23:29 21/12/99 TondeM
Ik geloof dat er twee soorten mensen zijn die je workaholic zou kunnen noemen:
Zij die verslaafd zijn aan het succes en hun programma of activiteit zodanig
najagen om succes te bereiken. Als zij dan het succes bereiken, en alles lekker
loopt, kunnen zij uitrusten, en achterover zitten om daarvan te genieten.Anderen
zijn de pure workaholics, zij weten van geen ophouden, ze hebben gewoon een
drift om te werken. Zelfs als ze er niks mee bereiken. Last van workaholics in
je omgeving. Stressbeesten die van geen ophouden weten. Vraag dan om raad en
daad bij dr. workaholic die je van tips kan voorzien je lijdende medemens voor
een burn-out te behoeden. Workaholics kunnen ook lid worden bij de workaholicsclub, mochten ze daar tijd voor hebben.
http://www.workaholic.org/index.html
Foto: www.camp.org.sg
VETZUCHT
Voeding
bestaat uit een groot aantal voedingsstoffen. Om dit verhaal niet te moeilijk
te maken, worden alleen koolhydraten, eiwitten en vetten besproken. Dit
betekent natuurlijk niet dat bijvoorbeeld vitamines niet belangrijk zijn, ze
blijven hier alleen buiten beschouwing.
Eten is zo
vanzelfsprekend dat we er eigenlijk nooit over nadenken. We hebben het geluk
dat we erg weinig moeite hoeven doen om aan eten te komen. De supermarkten liggen
vol en we hebben geld om te kopen wat we willen. Hoewel eten bedoeld is om in
leven te blijven, maken we vaak keuzes die onze gezondheid niet bevorderen en
ons leven misschien wel minder prettig maken en zelfs verkorten.
Dat komt
omdat ons lichaam eigenlijk een voorkeur heeft voor vet. We vinden vet dus
lekker. Misschien niet het vetrandje aan het vlees, maar wel voedingsmiddelen
waar veel vet in zit. Misschien is dit te verklaren uit de tijd
dat het moeilijk was om aan voldoende voedingsmiddelen te komen. Vlees
bevat in het algemeen meer vet als eiwit. Eiwit is dus
"duurder". Bovendien levert vet per gram veel meer energie. Als je
vet eet ben je dus "eerder klaar" en bovendien goedkoper uit.
Een gram vet levert 9 kcal. (kilocalorie) energie, eiwitten en koolhydraten
leveren per gram elk 4 kcal. energie. Bekijken we welk
energiedeel de eiwitten, koolhydraten en vetten in onze voeding leveren, dan
spreken we van "energieprocenten".
Stellen we de totale energieopbrengst van onze voeding op 100, dan zou de
ideale verdeling zijn: eiwit 20, koolhydraten 60 en vetten 20. Je ziet dat wel
eens op een verpakking staan: "bevat 10%
vet". Dit betekent dat per 100 gram 10 gram vet in het product zit. Er zit
dus 90 gram andere dingen in.
Stel dat die 90 gram volledig bestaat uit koolhydraten en eiwitten. Dat zou
betekenen dat het product 90 kcal. vet en 360 kcal.
eiwitten en koolhydraten bevat. Het vetpercentage in energieprocenten is dan
dus 20%. Natuurlijk is het niet zo dat een product alleen bestaat uit
koolhydraten, eiwitten en vetten. Het vetpercentage in dit voorbeeld zal dus
nog veel hoger zijn.
Om te weten of je voeding de goede samenstelling heeft, zul je dus in het begin
altijd de verpakking moeten bekijken om te weten of het een goed of een slecht product is.
Als op de verpakking
koolhydraten, eiwitten en vetten vermeld staan in grammen, kun je
heel gemakkelijk
bepalen of het product bevat wat jij
wilt.Veel producten hebben
helemaal geen Foto: Austin
informatie op de verpakking staan, zoals bijvoorbeeld vlees.
Van deze producten moet je dus weten of ze goed of slecht zijn. Dit kun je
alleen te weten komen van iemand met verstand van voeding.Neem je de moeite dit
te weten te komen en enige tijd verpakkingen te lezen, dan wordt goede voeding
een gewoonte.Combineer je goede voeding met
voldoende beweging op een verantwoorde manier dan zul je merken dat je
overtollig lichaamsvet kwijtraakt, en er dus beter uit gaat zien, en dat je je ook stukken beter gaat voelen. Je volgt dus een die
eet in plaats van een dieet.
Zucht naar zoet
Wat zijn de
oorzaken?
De belangrijkste
oorzaak is het eten van suiker zelf. Inderdaad, hoe meer suiker iemand
eet, hoe meer drang naar zoet hij krijgt. Dit is een zelfonderhoudend
gedragspatroon dat kan leiden tot echte verslaving aan suiker.
Verdere oorzaken:
¤ teveel eten
¤ minderwaardige voeding gebruiken:
fastfood
frisdrank,
cola, …
geraffineerde voedingsmiddelen
Dit soort voedsel
kan, hoewel men er (te)veel van eet, tekorten aan essentiële
voedingsbestanddelen teweeg brengen. Er ontstaan tekorten aan bepaalde
mineralen en vitaminen die men enkel in voldoende mate kan innemen door
ongeraffineerde voeding te eten of door extra vitamine en mineraal supplementen
te nemen.
¤ een gevoel van moeheid
is voor veel mensen een motivatie om suikerrijk te eten. Suiker geeft een soort
instant energie waardoor men zich eventje beter en
sterker voelt. Dit is echter slechts tijdelijk. Na een tijdje voelt men zich
terug energieloos en grijpt men terug naar suiker.
De oorzaak van de moeheid moet opgespoord en aangepakt worden. Suiker eten is
een verkeerde oplossing.
Wat zijn de
gevolgen?
Deze zijn zeer
divers. Hoewel suiker op zich niet verantwoordelijk kan gesteld worden voor de
hierna opgesomde ziekten, toch is een bepalende factor bij het ontstaan en
onderhouden van volgende ziekten:
zwaarlijvigheid, suikerziekte (=diabetes) ,
bloedvat vernauwing (=arteriosclerose)
hartinfarct darmziekten kanker tandcariës
slaapstoornissen migraine hoofdpijn
nervositeit hyperkinetisch
gedrag hyperventilatie aften
premenstrueel syndroom schimmelinfecties
Gokverslaving - De
kick die onweerstaanbaar is
Een onschuldig tijdverdrijf?
Wie waagt er
niet eens een gokje? De een koopt een staatslot, de ander zoekt zijn geluk
achter de gokkast of kaart om geld. Veel senioren spelen graag bingo. Op zoek
naar spanning,
Foto: T.T. Hellburner
gezelligheid en snelle rijkdom kunnen mensen ook een bezoek
brengen aan een casino. Meestal gaat het om een onschuldig tijdverdrijf.
Maar voor
sommige mensen biedt het gokken een kick waar ze niet meer buiten kunnen. Zij
blijven gokken, ook al stapelen de schulden zich torenhoog op. Ze verwaarlozen
vrienden, werk of school. Uiteindelijk beheerst het gokken hun hele leven. Dan
is er sprake van een gokverslaving.
® Psychowijzer
© Nationaal Fonds Geestelijke Volksgezondheid
postbus 5103,
3502 JC
Utrecht
info@nfgv.nl
INTERNETVERSLAVING
Door Jeroen Horlings
EVEN VOORSTELLEN
Erwin (24-M)
Erwin zit meer dan
4 uur per dag op internet. Teveel internetten vind hij
slecht. “Maar eigenlijk geldt dat voor alles waar ‘te’
voor staat -behalve televisie, tennis en dergelijke-.
Internet biedt de mogelijkheid voor mensen om zich anders voor te doen dan ze
zijn -mede door anonimiteit-, men kan leven in een fantasiewereld. Hoe iemand
daarmee omgaat is uiteindelijk zijn of haar eigen
verantwoordelijkheid.” Er is één uitzondering. Toen zijn zusje van 13 bij
iemand ging slapen die ze daarvoor enkel via chatboxen
kende, greep hij in. Het bleek om een man van 20 te gaan.
Irene (17-V)
Irene was vroeger verslaafd
aan chatten. “Toen het een paar jaar geleden heel
slecht met mij ging, heb ik me volledig op het chatten
gestort. Maar als je dat gebruikt als sociaal leven is dat helemaal niet goed:
het kost geld, en aan de meeste personen heb je niets in het echt. Ik werd er
op den duur alleen maar depressiever van, want je ontmoet vrij veel
'probleemmensen' en je leeft in een niet tastbare
wereld.” Momenteel chat ze alleen nog maar met
bekenden, mensen die ze ook kent in het echt. Verder vindt ze het internet een uitstekende informatiebron en gebruikt ze het
nog dagelijks.
Je hoort er
tegenwoordig steeds meer ovdr… internetverslaving… Nederland raakt totaal in de
ban van het net, speciale afkickklinieken worden massaal opgericht, mensen
komen hun huis niet meer uit en doen alles via internet!
Altijd online via de kabel, dus om de kosten hoeft
men het niet te laten. Bijna tweederde van de vrienden zijn virtueel en de rest
zien ze alleen nog als het moet; op verjaardagen. Is dit het scenario waar de
Nederlandse internetter in de toekomst in verzeild zal raken? Of valt het
allemaal wel mee? In dit artikel houden we het internet
gedrag van de Nederlander eens onder de loep.
Aangezien internet echt een blijvend onderdeel van de
samenleving is geworden, ontstaan er ook meer problemen door. Mensen die tot in
de diepe nacht doorgaan terwijl ze de volgende dag weer moeten werken, ruzie
krijgen met hun partner omdat de computer alle aandacht opvreet
en zelfs mensen die zichzelf depressief voelen als ze niet internetten. Vaak
klinkt ‘internetverslaving’ een beetje te zwaar. De meeste mensen vinden de
mogelijkheden van het net nou eenmaal erg leuk en makkelijk.
Aangezien er zoveel te doen is, zoals surfen, chatten,
e-mailen en discussies in nieuwsgroepen, is het niet
zo gek dat daar veel tijd in gaat zitten. In enkele gevallen gaat de aandacht
voor internet een beetje te ver. Zo zijn er ook mensen
die de virtuele, anonieme wereld op internet veel
leuker vinden dat de ‘normale’ buitenwereld. En dit heeft ook wel eens gevolgen
voor hun sociale gedrag naar anderen, werk of studie
en soms ook in financiële zin.
Onderzoek
Er wordt steeds
meer onderzoek gedaan. Onlangs heeft de Erasmus Universiteit in Rotterdam een
onderzoek gedaan naar problematisch internetgedrag. Er werd geconcludeerd dat
3,5% van de internetgebruikers op een problematische
manier bezig is met internet. Deze categorie zegt acht uur of meer te
internetten (in privé tijd) per week, kan niet stoppen en kreeg kritiek van hun
partners. Ook was internet soms een middel om
negatieve gevoelens te verlichten. De Universiteit denkt dat dit percentage de
komende jaren zal stijgen, aangezien internet nog een
relatief nieuw fenomeen is. Nou is acht uur per week nog niet schrikbarend. Uit
eigen onderzoek werd duidelijk dat men gemiddeld al snel twee tot vier uur per
dag internet. Maar vaak gaat het dan om e-mail, surfen
en downloaden. Bovendien is de tijd die men aan internet
besteedt niet meteen een maatstaaf voor verslaving.
Verslavingsinstantie aan het woord
“Mensen die vijf uur per dag
televisie kijken noemen we toch ook niet tv-verslaafden?” zegt Roel Kerssemakers, woordvoerder van de Jellinek
verslavingsklinieken in Amsterdam. Volgens hem kan internetverslaving pas
erkend kan worden als mensen zich daadwerkelijk aanmelden. Dit is tot op heden
niet of nauwelijks gebeurd. “We zouden gek opkijken als er nu iemand voor de
deur zou staan die zich aan wil melden als verslaafde. Desondanks zouden we de
juiste remedie hebben: leren omgaan met ‘trek’. Dat is bij alle verslavingen
gelijk.” Volgens Kerssemakers kan het best wel eens zijn dat ‘internetverslaving’ van korte duur
is. “Toen de 06-nummers begin jaren negentig opdoken kregen we ineens veel aanmeldingen
van 06-verslaafden. Dat was een tijdelijke situatie, nu hoor je er vrijwel
niets meer over.” Internetverslaving kan een tijdelijke trend zijn, mensen die
het internet voor het eerst ontdekken kunnen er
helemaal in op gaan en er (te) veel tijd in steken. Desondanks typeert Kerssemakers internetverslaving tussen 06-verslaving en
gokken in. “Het is een uniek middel om je voor te doen als iemand anders.
Bovendien is het een zeer breed medium. Alles is dus mogelijk… we weten het
echter niet, omdat er nog zo weinig over bekend is.”
foto:
Anne Federwisch
De oorzaak
Is iedereen vatbaar voor
internetverslaving? Ook dat kan niet gezegd worden, vind Kerssemakers
van Jellinek. “Net zoals bij andere verslavingen is
er vaak een achterliggende reden. Vaak is het een vlucht.” Voormalig
internetverslaafde Michael is het daar mee eens.
“Iedereen dacht dat ik puur verslaafd was, aan internet.
In wezen was het echter een vlucht voor mijn eigen verleden. Er was er iets
gebeurd wat nogal hard aankwam en mij confronteerde met mijn eigen verleden. Ik
had altijd mijn gevoel altijd behoorlijk uitgeschakeld en gedaan alsof er niets
aan de hand was. Internet kon me daar aardig bij helpen. Ik kon immers iedereen
zijn die ik wilde en ben daarom ook wel eens als kind online
gegaan. Dan werd ik lekker bemoederd en bevaderd en
dat kon ik wel gebruiken. Ik werd echter wel steeds depressiever en zag het
allemaal niet meer zitten.” In het geval van Michael
was internet echt een middel om iets anders te
vergeten. Het had ook alcohol, gokken of drugs kunnen zijn.
De aantrekkingskracht van internet
Dat internet
een aantrekkelijk medium is staat buiten kijf. Op radio en tv is slechts een
selectie te zien van het nieuws; op internet vind je
alles. Van tuinieren via dierenmanieren naar hardware tests. Ook de anonimiteit
is een voordeel. Je kunt overal vrijblijvend kijken en een e-mailtje
is vaak makkelijker geschreven dan een telefoontje. Ook chatten
is voor velen een leuke bezigheid. Je ontmoet heel snel andere mensen en als je
ze vaker tegenkomt kan daar best nog eens een vriendschap of relatie uit
voortkomen. Mensen die in de videotheek vaak met een scheef oog naar de
bovenste plank staan te gluren kunnen op het internet
ook aan hun trekken komen, veelal zelfs gratis. En wie gek is op spelletjes, of
het nou patience, schaken of Quake is, hoeft dat
nooit meer tegen de saaie en voorspelbare computer te doen. Op het internet zijn evenveel zielen die om een game verlegen
zitten, 24 uur per dag, 7 dagen per week. En dat alles vanuit je eigen huis!
Internetverslaving in Amerika
In Amerika is wel al meer onderzoek
gedaan naar internetverslaving. Er zijn duizenden sites aan dit thema gewijd.
Volgens Dr. Kimberly Young,
die het boek ‘Caught in the net’ geschreven heeft,
moet internetverslaving net zo serieus genomen worden als alcohol of drugs
verslaving. Ook ontdekte ze dat de meeste ‘verslaafden’ dezelfde symptomen
hadden: weinig zelfvertrouwen, depressief en onrustig. Ook zouden
ex-verslaafden (van wat dan ook) meer risico lopen om verslaafd te worden. Young praat met name ook over
vrouwen die meer gevaar lopen en kent diverse gevallen waar moeders de hele dag
op de chatbox zitten en hun kinderen verwaarlozen.
Deze groep zou ook meer op zoek zijn naar een romance, of willen klagen over
hun huidige relatie.
© 2001 Computer X magazine - gedeeltelijk van --- computerx.nl ---
CANNABIS
Hasj
en marihuana
Onbedwingbare behoefte een bepaald middel te
gebruiken. Is dit niet mogelijk, dan ontstaan onthoudingsverschijnselen, d.w.z. verschijnselen die optreden bij verslaafden wanneer de
verslavende stof plotseling niet meer wordt ingenomen. Een van de meest
zorgelijke verslavingen is die aan drugs, er bestaat echter ook verslaving aan
alcohol, roken, eten, geneesmiddelen en zelfs voor koffie of snoep. Een bijzondere geval van verslaving aan bepaalde handelingen,
bijv. gokverslaving.
Mensen kunnen geestelijk en lichamelijk afhankelijk worden. Je bent geestelijk
afhankelijk als je bijvoorbeeld voor het slapengaan alcohol nodig hebt om tot
rust te komen. Het kan zo ver gaan, dat je de hele dag aan drinken denkt, krijg
je ontwenningsverschijnselen. Je voelt je dan rillerig, ziek en koortsig. Dat
maakt het voor probleemdrinkers extra moeilijk om te stoppen.
Cannabis verstekt je stemming. Je gaat je prettiger
en ontspannen voelen als je je goed voelt. Maar als
je je vervelend voelt, ga je je
nog neerslachtiger voelen. Iemand die zich goed voelt, kan high worden. Je
wordt dan licht in je hoofd. Je armen en benen kunnen zwaar aanvoelen. Je bent
dan stoned. Cannabis beďnvloed de zintuigen waardoor je de dingen anders
waarneemt. Kleuren worden mooier en muziek wordt helder. Ruimten lijken groter
of kleiner en minuten lijken uren. Gebruikers kunnen enorm gaan fantaseren.
Sommige mensen krijgen enorme honger ( een vreet-kick)
of de slappe lach.
Een lach-kick.
Als cannabis verkeerd valt, kan het erg onplezierige gevolgen hebben. Je kunt
je duizelig en misselijk gaan voelen en in paniek raken. Dit noemt men flippen.
Doordat gebruik van cannabis verminderd het concentratievermogen en het reactie vermogen.
Logisch na denken en alles helder op een rijtje krijgen wordt heel moeilijk.
Cannabisgebruik en huiswerk gaan dan ook niet samen.
Net als cannabisgebruik en verkeer.
Bij mensen die elke dag cannabis geestelijke afhankelijkheid
optreden. Deze mensen leven grote delen van de dag in een soort roes. De kans
op geestelijke afhankelijkheid is vooral groot als je cannabis gebruikt onvervelende
gevoelens te ontvluchten. Als je alcohol drinkt, heb je steeds meer nodig om
het zelfde effect te krijgen. Bij hasj en marihuana is dat niet zo. Het gebruik
lijdt ook niet van zelf tot behoefte aan zwaardere drugs. Het is wel zo dat
de meeste mensen die zwaardere drugs gebruiken, ooit begonnen met hasj of marihuana.
Mensen die blowen, kunnen zelfde ziekte krijgen als
rokers, zoals longkanker en bronchitis. In rook van een joint zitten bovendien
meer kankerverwekkende stoffen in dan tabaksrook. Bij meisjes kan door langdurig
gebruik de menstruatie onregelmatig worden. Bij jongens kan de productie van
sperma verminderen. De menstruatie en de sperma productie herstellen als met het cannabisgebruik
wordt gestopt.
Je kunt door het gebruik van genotmiddelen of door te gokken in problemen komen.
Je hebt dan meestal hulp nodig om er weer uit te komen. Als het allemaal niet
zo erg is, kan een vriend of vriendin misschien helpen. Alleen luisteren kan al helpen. Ook je ouders, je familie, een leerlingbegeleider
op school en je huisarts kunnen helpen. Als je vindt dat niemand anders het
mag weten, kun je bellen met de Kinder- en Jeugdtelefoon
of de Van:
www.drugwar.com
SOS telefonische hulpdienst. Iemand die echt afhankelijk
is geworden van een van een genotmiddel heeft proffesionele
hulp nodig om uit de problemen te kunnen komen. Daarvoor zijn er in de grote
plaatsen Consultatiebureaus voor Alcohol en Drugs (CDA’s). En er bestaan hulpgroepen
van ex-verslaafden die elkaar helpen, zoals de Anonieme Alcoholisten (AA) en
de Anonieme Gokkers (AGOG).
Commentaar
Hierbij is aan
de orde de kwestie inkomen en werk. Onder inkomen vertaan wij alle financiële
inkomsten, onverlet uit welke bron die komt: zoals Bijstand, WW, WAO, Salaris,
Gesubsidieerde arbeid of andere inkomsten. Wij stellen hierbij dat een ieder
hiermee ook een echt inkomen heeft,
ook de zelfstandige ondernemer. Wij spreken in het vervolg dus alleen maar over
dat iemand wel of geen inkomen heeft. Om dit minimuminkomen te verkrijgen moet
een wederdienst door middel van "werk" verricht worden. Ook bij dit
werk zijn geen schotten aanwezig! Het werk wordt alleen onderverdeeld in: heel
eenvoudig tot heel complex, met hieraan mogelijk de verbinding lichte/zware
inspanning. Voor een ieder die een inkomen heeft vanuit UWV,
WWB of gesubsidieerde arbeid, wordt uitgaande van de fysieke en geestelijke
mogelijkheden aangegeven –via een trajectplan- wat
voor soort werk die persoon het beste kan doen. Uiteraard mag een ieder, als
bijdrage, dat ook zelf onderzoeken en inbrengen. Hier kan ook de marktwerking
functioneren, uitgaande van functies. Mogelijke extra inkomsten uit werk kunnen
gebruikt worden als stimulans, resp. verrekend worden. Het is belangrijk dat de
bureaucratie hier flexibel mee omgaat, waarbij communicatie via bijv. e-mail versnellend kan werken. Ook het door de regering
aanvaarde Persoonsgebonden reďntegratieBudget en Werkherkansingsadviseur dragen bij tot deze vernieuwing,
evenals de centrale registratie.
Als voorbeeld:
Wanneer via
de indicatie voor iemand is vastgesteld dat met minimale mogelijkheden hij/zij
alleen zijn/haar aanrecht kan schoonmaken, dan wordt dit vastgesteld als
MAATWERK, en daarvoor ontvangt betrokkene het inkomen. Wanneer in de loop van
tijd blijkt dat de vaardigheden van deze persoon toenemen; bijv. Koffiezetten,
wordt dit genoteerd als behorende tot zijn/haar MAATWERK. Na de koffie kunnen
dan sociale contacten ontstaan, wat mogelijk ook weer als werk genoteerd kan
worden, kortom de sociaal-economische status, als deel van het Gemeentelijke
Gezondheidsplan.
Een ander voorbeeld zou kunnen zijn
wanneer iemand op zich neemt om ouderen in de buurt te gaan bezoeken
(mantelzorg), of het plantsoentje voor zijn huis bij te houden, waarvoor de
materialen dan door het Gemeentelijk Grondbedrijf ter beschikking worden
gesteld. Ook deze activiteiten hebben een grote mogelijkheid van het bevorderen
van sociale contacten in zich en dragen tevens bij aan het voorkomen van
sociale uitsluiting. Op een bepaald moment kan iemand zoveel vaardigheden
hebben ontwikkeld, dat mogelijk de uitkeringssituatie kan worden verlaten, er
een geschiktheid is ontstaan voor het aannemen van een reguliere baan, mogelijk
zal deze werkwijze grote invloed uitoefenen op het bestaan van de zogenaamd
reďntegratiebedrijven. Een bezuiniging hiervoor resp. het wegwerken van de
wachtlijsten zit er zeker in.
Deze
benadering heeft het gelijkheidsprincipe vanuit de verscheidenheid in zich en
zal zeker verder nog worden bediscussieerd, en nader uitgewerkt.
Uw bijdrage
is hierbij van harte welkom (info@informatiesteunpunt.nl)
Arbeid en psychiatrie
Hellen Versteeg
Hellen heeft haar terugkeer op de
arbeidsmarkt versterkt via haar HBO-Studie Sociaal
juridische dienstverlening. Zij studeerde daar als ervaringsdeskundige af als
trainer die wet- en regelgeving toepaste in het belang van de klant, op m.n trainings van achtergrond
Regels en wetten uit eigen ervaring
toepassen
Hellen Versteeg is nu werkzaam voor
Stichting Zelfwerkzaam een Zelfhulpproject dat mensen met psychische problemen.
Door middel van onderlingen steun in gesprekken en
het daadwerkelijk trainen in het voeren van diverse soorten gesprekken. De
kosten zijn 34 euro voor de hele cursus.
Hellen zegt het geluk te hebben om
uit een familie te komen waarin psychiatrie en arbeid aan de eettafel geregeld
besproken werd en wordt.
Ondernemen, de zorg en onderwijs zijn de pijlers waar binnen
gewerkt wordt. Genoeg gspreksvoer. Opvallend is dat er
binnen de familie meerdere
mensen opgenomen zijn geweest in de psychiatrie.
Dit gaf Hellen de mogelijkheid om gesprekken
te voeren met familieleden die opgenomen zijn je geweest, en vooral ook de
familieleden eromheen, hoe die ermee omgingen.
Deze basis gaf haar
de mogelijkheid om ervaringen te delen hoe je met je ervaringen en beperkingen
omgaat in de praktijk. Het leuke is, Zelfwerkzaam werkt ook op die manier.
Bij
Zelfwerkzaam zijn mensen die niet
alleen willen praten, maar ook van elkaar willen leren hoe gesprekken te voeren
die nodig zijn om als Hellen (foto: ML) gelijkwaardige
partner op te kunnen
treden.
Belangrijk is daarbij het doorkrijgen van
eigen gebruiksaanwijzingen (handicap).
Door te werken naar een
gelijkwaardige omgang leer je jezelf en je omgeving zo te organiseren
(aanpassingen) waardoor je zo goed mogelijk kunt functioneren.
Dit houdt in dat je je handicap serieus neemt, zodat je de ander de gelegenheid
geeft en die ook krijgt, jou ook serieus te nemen. Het is hieraan dat
Zelfwerkzaam werkt!
Werkwijze bijeenkomsten Zelfwerkzaam.
Als antwoord niet binnen de groep dan
iemand uitnodigen rond bepaald. Wet-/regelgeving/ bepaald ziektebeeld, of PGB
dan tips en elkaar adviezen geven
10 groepsbijeenkomsten, vooraf gegaan
door voorgesprek, inventariseren van vragen, leervragen, rond kennis,
vaardigheden en de gevoelswaarde van jezelf en weer aan het werk Dan in 1e
bijeenkosmt vande groep bepalen van
thema’s voor de bijeenkomsten voor de komende periode. Kan gaan om zaken als
conflicthantering, onderhandelen, assertiviteit, voeren van
sollicitatiegesprekken etc. De thema’s worden door de groep zelf bepaald.
De groep word
begeleid door Hellen, zelf ervaringsdeskundig.
We werken ernaartoe om meerdere
groepen te starten en begeleiders daarbij te vinden
Effect van de groepen kunnen zijn:
o.a. ontdekken van wat je wel/niet leuk vindt, of sneller het
reďntegratietraject doorlopen, sneller opkomen voor henzelf als er over hun
grenzen wordt gegaan, waardoor het toekomstig
ziekteverzuim alerter voorkomen kan worden.
Arbeid is iets dat bij je hoort als
mens. Om te kunnen eten moet er gewerkt worden. Dit wil niet zeggen dat je dat
altijd even goed lukt.Het gaat niet altijd om betaald werk, het gaat er om dat
je wil deelenemen als
gelijkwaardig persoon in deze samenleving. Het werken vanuit en met je
kwaliteiten gaat niet alleen op voor mensen zonder (geďndiceerde) beperking.
Het leren kennen van je kwaliteiten, en tevens de valkuilen, biedt
mogelijkheden om te doen waar je warm voor loopt. Belangrijk hierbij is het
kunnen leren van elkaar. Hoe deed jij dat, wat deed je toen, welke effecten had
dat etc etc.
Voor nadere informatie: Hellen
Versteeg info@rechtenlinks.nl of 020 6204741 (Jet Vesseur, Stichting Toby Vroegh) of 073 6497211 (Hellen zelf)
Haarlem, 17 december 2003
Geachte Minister Hoogervorst
Met belangstelling hebben wij kennis genomen van uw schrijven, met kenmerk CZ/EZ-2431353, aan de voorzitter van
de Tweede Kamer. Het bovenvermelde onderwerp heeft al jaren onze speciale
aandacht, zie hiervoor o.a. bijlage "Wat is GGZ". Van hieruit zijn
wij in contact gekomen met het landelijke project Korte Lijnen, (samenwerking Eerstelijnspartijen).
Sedert anderhalf
jaar participeren wij als cliëntenpartij in de landelijke begeleidings-commissie
van dit project. Zoals u aangeeft wordt de eerstelijnszorg steeds
belangrijker vanuit de functie Poortwachter (huisarts) en Maatschappelijk
Vangnet (de hele eerstelijn). Voor het Vangnet is
vooral de Openbare Geestelijke Gezondheidszorg belangrijk, en is de
samenwerking tussen de verschillende hulpverle-ners (keten) middels
de hiertoe ondertekende gemeentelijke convenanten bevestigd.
Tot onze spijt ontstaat binnen de eerstelijns
geestelijke gezondheidszorg een toenemende invloed vanuit de tweedelijns GGZ.
In dit verband brengen wij onder uw aandacht de Inleiding: Versterking van de
eerstelijns GGZ (zie bijlage) Vanuit de kosten-baten opvatting geven wij er de voorkeur
aan dat de hulpverlening/zorg, zoveel mogelijk georganiseerd wordt vanuit de
eerstelijns zorg zelf. Bij de somatische zorg is er nog steeds een heel
duidelijk onderscheid tussen de eerste- en
tweedelijns zorg, met een goede informatie-overdracht over en weer. Zo zou ook
het preventieve werk van de eerstelijns psycholoog en maatschappelijk werker,
op de middellange en lange termijn wel eens goedkoper kunnen zijn dan het
"beheersende" medicinale model, dat de SPV in de eerstelijn -vanuit de consultatie- invoegt, met de daaraan verbonden
toch te spoedige medicijnverstrekking en het te vlug werken vanuit
ziektebeelden. Mensen met uitsluitend of overwegend psychosociale problemen
ontvangen dan te snel het stempel van psychiatrisch, wat een bevordering
bewerkstelligt van de stigmatisering, en de daaraan verbonden sociale
isolering, wat de vermaatschappelijking in de weg zit.
Wij stellen het op prijs dat
u veel aandacht hebt voor het huisartsentekort, die als poortwachter een
belangrijke maatschappelijke functie vervult. Onzes
inziens kan de overbelasting van de huisartsen verminderd worden wanneer die
veel taken kan delegeren, zoals o.a. aan maatschappelijk
werkers en eerstelijns psychologen. Hierop aansluitend hebben wij de sterke
verwachting dat de toekomstige wet Maatschappelijke Zorg ook een heilzame
werking zal hebben op de vermaatschappelijking. Met name
vanuit het bevorderen van de sociale contacten en de eenvoudiger
dienstverlening. Dit geldt ook voor het gezondheidsplan dat de gemeenten voor 1
juli jl. hadden moeten realiseren.
Vanuit het InformatieSteunPunt in de eerstelijns GGZ
(ISP) vervullen wij als klantenproject eigenlijk deze rol al gedurende lange
tijd. Wij vinden het vreugdevol dat voor ons werk, ook vanuit de professionele
hulpverlening, als toegevoegde waarde, in toenemende mate waardering ontstaan, vanwaaruit wij als volwaardige partij medeondertekenaars
zijn van eerdergenoemd convenant in onze regio. Bij dit alles wordt de
marktwerking steeds meer zichtbaar. Over de rol van de klant daarin hebben wij
eveneens een artikel geproduceerd (zie Bijlage: Discussiestuk). Belangrijk
hierin is de opvatting dat de klantvertegenwoordiging (de zorgontvangers)
inzage moeten kunnen hebben in de zorgoffertes van de aanbieders, en van
daaruit adviezen kunnen geven aan de zorginkopers, m.n. ziekenfonds,
zorgkantoor, gemeenten en andere overheden.
Grote zorg hebben wij over de situatie bij de maatschappelijke
opvang. In dit verband mogen wij u verwijzen naar het recent verschenen IBO-rapport "De opvang verstopt" hetgeen in december 2003 is verschenen. Wij hebben kennis
genomen van uw schrijven GVM/2433477 aan de voorzitter van de Tweede Kamer,
naar aanleiding van dit rapport. Wij willen in dit stadium nog niet
uitvoerig op uw genoemde schrijvens
ingaan. Wij hadden toch behoefte om nu al onze eerste reactie aan u kenbaar te
maken. Wellicht is er na de komende jaarwisseling voldoende gelegenheid om het onderwerp
verder uit te diepen.
Wij wensen u en uw staatssecretaris alvast goede
kerstdagen, een gezellige jaarwisseling en een gezond
(betaalbaar) 2004.
Met vriendelijke groet,
Ton de Vries en Martien Luijcks
Bijlage:
1.
Wat is GGZ
2.
Inleiding: Versterking van de 1e lijns ggz Parnassia
Den Haag via Consultatie
3.
Medezeggenschap van Cliënten / Patiënten in de (gezondheids)zorg,
benaderd vanuit economisch standpunt
zie: www.informatiesteunpunt.nl
